Theo dự thảo Thông tư hướng dẫn tổ chức và hoạt động CTCK, gần như tất cả các hoạt động của CTCK sẽ bị siết chặt.
 
UBCK đang thực hiện lấy ý kiến thị trường về dự thảo Thông tư hướng dẫn tổ chức và hoạt động CTCK. Tinh thần chung là siết chặt hoạt động đầu tư, kiểm soát rủi ro (hoạt động vay và cho vay, hoạt động ban lãnh đạo) các CTCK và tăng nghĩa vụ của người hành nghề chứng khoán.

Siết điều kiện thành lập CTCK

Chủ trương siết điều kiện thành lập CTCK tiếp tục được thể hiện trong dự thảo Thông tư lần này. Theo đó, CTCK thành lập dưới dạng CTCP, công ty TNHH 2 thành viên trở lên phải có ít nhất 2 cổ đông, thành viên sáng lập là cổ đông tổ chức. Các cổ đông này, ngoài việc đáp ứng yêu cầu về thời gian hoạt động, yêu cầu có lãi, yêu cầu về vốn lưu động…, phải có ít nhất 1 trong 2 cổ đông, thành viên sáng lập là NHTM, tổ chức bảo hiểm. Các cổ đông, thành viên sáng lập là tổ chức phải nắm tối thiểu 65% vốn điều lệ.

Tuy nhiên, một điểm mới “thoáng” hơn là dự thảo Thông tư bỏ qua yêu cầu CTCK phải có tối thiểu 150 m2 diện tích sàn giao dịch. Việc bỏ qua yêu cầu này là hợp lý khi xu hướng giao dịch qua Internet đang ngày càng phổ biến. Mặt khác, giúp CTCK chủ động hơn trong việc tiết giảm chi phí trong các giai đoạn thị trường đi xuống.

Siết vay và cho vay của CTCK

Quy định hiện hành cho phép CTCK được vay nợ tối đa 6 lần vốn chủ sở hữu, nhưng theo dự thảo Thông tư, tỷ lệ này chỉ còn 3 lần. Không chỉ siết về tỷ lệ vay nợ, CTCK cũng bị siết luôn đối tượng được phép cho CTCK vay. Khoản 3 Điều 42 dự thảo Thông tư quy định, “CTCK chỉ được phép vay nợ của tổ chức tín dụng, trừ trường hợp phát hành trái phiếu hoặc vay nhằm đáp ứng nhu cầu vốn khẩn cấp của công ty. Trường hợp vay để đáp ứng nhu cầu vốn khẩn cấp, CTCK phải báo cáo UBCK trong vòng 2 ngày làm việc kể từ ngày phát sinh công nợ kèm theo hợp đồng vay”.

Theo đó, việc CTCK huy động nguồn vốn từ các đối tượng khác như: cá nhân, doanh nghiệp để triển khai nghiệp vụ hỗ trợ tài chính cho khách hàng là không được phép. Thống kê trong quá khứ cho thấy, không ít công ty có tới 50% tổng vốn hỗ trợ tài chính NĐT đến từ các nguồn như huy động cá nhân, doanh nghiệp khác; khoảng 20 - 30% đến từ vốn tự có của công ty; khoảng 20 - 30% đến từ nguồn vốn ngân hàng.

Xét trên khía cạnh tích cực, việc siết nguồn hỗ trợ NĐT sẽ làm minh bạch các dòng vốn trên thị trường, tránh xảy ra những tranh chấp phát sinh khi CTCK lơ là trách nhiệm giám sát dòng vốn dùng để cho NĐT vay. Tuy nhiên, điều này cũng dự báo sẽ gây ảnh hưởng không nhỏ đến việc huy động nguồn cho NĐT của các CTCK, nhất là khi dòng vốn trên thị trường tín dụng ngân hàng chưa được thông suốt.

Thống kê các CTCK niêm yết cuối năm 2011 cho thấy, tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu hầu hết đều dưới mức 3 lần. Nhưng đó là khi thị trường đang trầm lắng. Với quy mô giao dịch tăng mạnh từ đầu năm 2012 tới nay, quy định hạn chế vay mượn nêu trên có thể “trói chân” CTCK và thị trường, nhất là đối với những công ty có quy mô vốn nhỏ.

Về cho vay, Điều 43 dự thảo Thông tư quy định, ngoại trừ giao dịch ký quỹ, CTCK không được cho vay dưới bất kỳ hình thức nào đối với các cổ đông lớn, thành viên Ban kiểm soát, thành viên HĐQT, thành viên Hội đồng thành viên, thành viên Ban giám đốc, kế toán trưởng, các chức danh quản lý khác do HĐQT bổ nhiệm, người có liên quan của những đối tượng nêu trên và đối tượng khác.

Siết cả hoạt động đầu tư

Quy chế hiện hành giới hạn tỷ lệ đầu tư của CTCK vào từng khoản mục đầu tư cụ thể, nhưng tại dự thảo Thông tư, khoản 3 Điều 44 quy định: “CTCK không được sử dụng quá 40% vốn chủ sở hữu để mua cổ phần hoặc tham gia góp vốn vào tổ chức khác”. Đây là một quy định hoàn toàn mới, chắc chắn sẽ khiến không ít CTCK phải đau đầu tìm cách cắt giảm đầu tư.

    Như tại CTCK Sài Gòn (SSI), báo cáo tài chính riêng lẻ quý I/2012 cho thấy, công ty này có xấp xỉ 2.700 tỷ đồng đầu tư chứng khoán ngắn hạn, dài hạn và góp vốn công ty con. Con số này tương đương hơn 50% vốn chủ sở hữu của SSI. Đều này có nghĩa, nếu muốn giảm về tỷ lệ 40%, SSI sẽ phải rút bớt khoảng 700 tỷ đồng các khoản đầu tư khác nhau.

Dự thảo cũng dự kiến siết hoạt động đầu tư của CTCK vào bất động sản, đầu tư vào công ty TNHH (trừ công ty quản lý quỹ) hoặc dự án kinh doanh. Cụ thể, dự thảo Thông tư cấm CTCK đầu tư vào bất động sản, ngoại trừ việc đầu tư phục vụ cho việc kinh doanh chứng khoán như: làm trụ sở, phòng giao dịch… Đầu tư vào công ty TNHH hoặc dự án kinh doanh bị giảm về mức 5% vốn chủ sở hữu, thay vì quy định hiện tại là 15%.

Tuy nhiên, dự thảo có phần nới lỏng đối với quy mô thực hiện bảo lãnh phát hành của CTCK với những CTCK có hệ số thanh toán nhanh cao. Theo quy định hiện hành, tổng giá trị bảo lãnh của CTCK không được lớn hơn 50% vốn chủ sở hữu. Nhưng dự thảo Thông tư quy định, tổng giá trị bảo lãnh phát hành cam kết chắc chắn của CTCK không được vượt quá 100% vốn chủ sở hữu, không quá 15 lần hiệu số giữa tài sản ngắn hạn và nợ ngắn hạn.

Siết đầu tư, nới bảo lãnh phát hành, dường như UBCK muốn hướng các CTCK đến việc cân bằng các hoạt động dịch vụ, tự doanh. Tuy nhiên, những CTCK coi tự doanh là hoạt động chính sẽ cảm thấy “khó sống”, nếu nội dung này của dự thảo được thông qua.

Tăng trách nhiệm Ban kiểm soát, người hành nghề

Điều 37 dự thảo Thông tư quy định, người hành nghề chứng khoán thay mặt CTCK thực hiện các giao dịch với khách hàng, CTCK phải chịu mọi trách nhiệm về hoạt động của người hành nghề.

Đây là một quy định mới, giúp làm yên lòng hơn các NĐT, đối tác của CTCK khi thực hiện giao dịch với CTCK. Thực tế đã xảy ra không ít vụ tranh chấp giữa NĐT với CTCK, việc phân định trách nhiệm khi xảy ra hậu quả của CTCK hay người hành nghề tại CTCK không được rõ ràng. Tuy nhiên, quy định chặt chẽ này cũng làm tăng rủi ro của CTCK, nếu khâu quản lý và kiểm soát nội bộ không được thực hiện tốt.

Đối với hoạt động tư vấn, phân tích, môi giới, nghiệp vụ quản lý ủy thác tài khoản NĐT cá nhân, dự thảo Thông tư cập nhật các quy định mới nhằm tránh việc CTCK lợi dụng hoạt động nghiệp vụ để lôi kéo NĐT mua bán chứng khoán nhằm mục đích làm giá, tránh xung đột lợi ích các bên…

Điểm nổi bật nhất liên quan đến tăng cường khả năng giám sát của cơ quan quản lý, kiểm soát rủi ro tại CTCK là việc tăng trách nhiệm của Ban kiểm soát đối với hoạt động CTCK. Khoản 4 Điều 33 dự thảo Thông tư quy định: “Khi phát hiện có thành viên HĐQT, Ban giám đốc vi phạm pháp luật, Điều lệ Công ty dẫn đến xâm phạm quyền và lợi ích của công ty, cổ đông hoặc khách hàng, Ban kiểm soát có trách nhiệm yêu cầu giải trình trong thời gian nhất định hoặc đề nghị triệu tập ĐHCĐ, Hội đồng thành viên, chủ sở hữu để giải quyết. Đối với các vi phạm pháp luật, Ban kiểm soát phải báo cáo bằng văn bản cho UBCK trong thời hạn 7 ngày làm việc kể từ ngày phát hiện vi phạm”.

Với hầu hết nội dung mang tính siết chặt hơn, dự thảo Thông tư buộc các CTCK muốn tồn tại phải đẩy mạnh năng lực tài chính, tăng cường các hoạt động dịch vụ thay vì tập trung vào tự doanh. Đồng thời, việc giám sát hoạt động, tăng trách nhiệm của người hành nghề sẽ góp phần làm lành mạnh hóa các CTCK. Tuy nhiên, có ý kiến băn khoăn rằng, nếu buộc CTCK vào một khung quá hẹp về đầu tư, trong khi siết luôn cả công cụ hỗ trợ đòn bẩy tài chính NĐT đối với hoạt động môi giới, thì các CTCK làm thế nào để phát triển?
 

Bùi Sưởng